Menene Hannun Jari (Equity)?
Hannun Jari (Equity) yana nufin rabon
mallaka da mutum yake da shi a cikin wani kasuwanci ko kamfanin da yake samun
riba. Muddin ka sayi hannun jari a kamfani, to ka zama daya daga cikin masu
gidan sarautar kasuwancin (masu gida)—ko da kuwa rabo mai matukar kankanta ka ke
da shi.
Alal misali. Muhammad
and Maryam ne suka bude shagon siyar da wayoyi da jarin ₦100,000, a inda
kowannen su ya bada ₦50,000, wato 50 % (Equity) kenan. Idan an sami riban ₦20,000
a shekara, haka za a raba riban ₦10,000 ga kowa. Idan kuma shagon ya bunqasa ya
koma ₦1,000,000, ka ga kenan kowa hannun jarin shi, ya koma ₦500,000 kenan (50%).
Haka lissafin zai kasance idan ma darajan shagon ya yi qasa.
Hanyoyi 2 da ake Samun
Kudi a Hannun Jari
Rabon Riba (Dividends): Idan kamfani ya yi riba
a cikin shekara zuwa karshen, yakan raba wa masu hannun jari wani bangare na
ribar. Wasu kamfanin na yin rabon a sau daya ne kawai a karshen shekara (Final
Dividend) kaman Dangote Cement, wasu kuma sau biyu – a tsakiyan shekara
(Interim Dividend) da qarshen shekara (Final Dividend) kaman MTN, wasu kuma har
sau hudu, bayan duk watanni uku (Quarterly Dividend) kaman UPDCREIT.
Karuwar Daraja (Capital
Gain): Idan
ka sayi hannun jari na kamfani a kan ₦90 kowace tsagi (share) kaman MTN a 2019
sanda ta fara siyar da hannun jarin ta ga mutane, sannan kamfanin ta bunkasa
har farashin ya koma ₦800 a yanzu wato 2026, ka samu ribar ₦710 (789%) a kowace
tsagi idan ka sayar.
Hanyoyin da za ka iya
Zuba Jari a Kasuwan Hannun Jari (Stock Market)
Kasuwan Hannun Jari ta
Farko (Primary Market): Wannan ya ƙunshi sanda kamfani za ta fara siyar da hannun
jarin ta na farko ga gamagarin mutane domin ta tara kuɗin bunƙasa ayyukan ta
wato Initial Public Offering (IPO) kamar yadda kamfanin matatan man fetur na
Dangote zai fara siyar da hannun jari ga mutane a 14 ga watan Satumba na 2026.
Kamfani zata iya siyar
ma masu hannun jari a cikin ta tsagi mai arha a garesu domin ta bunqasa
kamfanin ta hanyar Rights Issue ko Rights Offering (RO), kaman yanda kamfanin
sukari na Dagote suka siyar da tsagi a 2026 ga kowane mai riqe da hannun
jarinta akan ₦60, bayan a lokacin ana siyar da kowace tsagin hannun jarin
kamfanin a kasuwan hannun jari na NGX akan ₦75.
Haka zalika, kamfani
zata kuma iya neman qarin kudin gudanarwa ko bunqasa ta ta hanyar siyar ma
wadanda ke da hannun jari a kamfanin dama wadanda basu da hannun jari a
kamfamin tsagin ta a rahusa ta Public Offering (PO) kaman yanda kamfanin MTN
tayi a 2021 a inda siyar da tsaginta akan ₦169.
Sai kuma na qarshen su,
wanda kamfani ke siyar da hannun jarin ta a cikin sirri wato Private Placement
(PP) ga kebabbun mutane masu kudi sosai ko kuma wata kamfanin a farashi mai
rahusa domin su tara kudin yin wasu ayyukan kaman yanda kamfanin matatan man
fetur na Dangote ta yi a watan Juni 2026 a inda ta sayar da kowane tsagi akan
dala 0.35, a yanzu kuma zai sayar da kowane tsagi a IPO akan dala 0.4 wato ₦525.
Kudin da aka samu daga dukkanin wadannan hanyoyi guda 4 wato IPO, RO, PO, da PP
suna zuwa lalitan kamfanin ne domin yin wani aiki dashi.
Kasuwan Hannun Jari ta Biyu
(Secondary Market): A wannan kasuwan ne kuma mutane suke iya yin hada-hadan
hannun jarin da suka siya ta hanyar kasuwan hannun jari ta farko (Primary
Market) domin su siyar ga wasu mutanen daban kuma su iya siyan hannun jarin
wasu kamfanonin wato Stocks domin amfanuwa da su ta idan sun raba riba
(Dividend) ko kuma idan farashin su ya tashi wato Capital Gain. Kudin da aka
samu ta wannan hanyan, baya zuwa wajen kamfanin da aka siya ko ka siyar, tana
shiga aljihun wanda ya siyar ne kawai wato gamagarin mutane masu riqe da hannun
jarin kamfanin ko kuma ma’aikatan kamfanin idan su ne suka siyar da hannun
jarin su.
Kasuwannin Hannun Jari Guda
Nawa ne?
Akwai kasuwannin hannun
jari guda biyu a Najeriya. Wanda tafi shahara kuma babban, it ace Nigerian
Exchange (NGX) mai dauke da kamfanoni kaman 144 masu jumillan darajan da ya kai
naira tiriliyan 157. Mafi yawancin manyan kamfanonin da muka fi yin hada-hada
da su suna NGX ne.
Sai kuma ta biyu, wanda
qarama ce ana kiran ta da NASD OTC wanda ke dauke da kamfanoni 46 masu darajan
da ya kai naira tiriliyan 2.7.
Yanda za ka iya Siyan
Hannun Jari
Dillalan Hannun Jari
(Stock Brokers): Zaka zabi daya cikin dillalan hannun jari daga cikin sama
da 500 domin bude akawunt da su amma fa ka tabbatar wanda ka zaba, yana da
rijista da SEC (Securities and Exchange Commission). Sanannu daga cikin
wadannan dillalan sun hada da Afrinvest, InvestNaija, Cowrywise, Bamboo,
CardinalStone, APT, Trove, Atlass, United Capital, Meristem, da dai sauransu.
Yawancinsu zaka iya sauke manhajar su a waya, kadan daga cikin su kuma dole sai
dai kayi amfani da komfuta wajen amfani dasu yanda ya kamata kaman Atlass da
United Capital.
Bude Akawunt: Kafin ka iya siyan
hannun jari, ana da buqatan da ka bude akawunt wato Brokerage Account ko kuma
abinda yanzu akafi sani da CSCS Account a wajen dillalan hannun jari wato Stock
Brokers. Irin wannan akawunt din ana bude shine kaman yanda zaka bude akawunt
din banki a inda zaka cike bayananka tare da adireshin ka, da bayanan bankin ka
irin su BVN, sannan kuma ka tura musu da shaidan adireshin ka wanda yake dauke
a kudin wuta ko ruwa da bai wuce watanni uku a baya ba. Dole akawunt din bankin
da zaka bayar ya kasance banki ne wanda yake Deposit Money Banks kaman irin su
GTB, Zenith, UBA, banda irin su OPay ko Moniepoint. Idan ka kammala dukkanin
wadannan, za ka jira kwanakin aiki 2 zuwa 7 kafin a fitar maka da lambobin
akawunt dinka guda biyu, wato CHN (Clearing House Number) da CSCS (Central
Securities Clearing System). Shi dai CHN kaman BVN din ka ne na banki, baya
canzawa, koda kuwa ka qara bude wani CSCS akawunt din da wani dillalin daban.
Shi kuwa CSCS kaman lamban akawunt dinka ne na banki, wanda zai iya canzawa
idan ka bude wani akawunt din a wani bankin daban. Da zaran an kammala buda
maka akawunt dinka, sai ka sa kudi, daga nan kuma ka zabi duk kamfanin da kake
son siya a NGX domin ka siya a lokacin hada-hadan hannun jari wato, kwanakin
aiki, daga 9.30 am zuwa 3.50 pm. Akwai kamasho wato commission da ake biya idan
ka siya ko ka siyar da hannun jarin ka. Kudin kamashon ya danganta ne da
dillalin da kake amfani da shi. Amma mafi yawanci, suna cire 1.8% ne idan zaka
siya, sannan kuma su cire 2.2% idan zaka siyar, jumla ya kama 4% kenan. A sani
na, Atlass ne wanda ya fisu sauqi a inda yake cire make 0.8% idan za ka siyar,
jumla yak ama 2.2% kenan, sannan kuma ya cire make 1.37% idan zaka siyar. Sai
kuma United Capital wanda yake cajin kusan 3.2% gabadaya siye da siyarwa. Zaka
iya siyan tsagi daya kacal, ko kuma da yawa wato iya kudin ka iya shagalinka.
Amma idan dillalin da ka zaba shima yana aiki ne da wani dillalin kaman
Cowrywise, Bamboo, ko Yochaa, to dole tsagin da zaka iya siya na kowane kamfani
ya kasance ya kai qiman ₦5,000. A irin su Afrinvest, Meristem, Atlass, ko APT
kuwa, zaka iya siyan tsagi daya kaman na Jaiz Bank wanda ake siyarwa a kan ₦8.
Saboda haka, da talaka da mai kudi dukkanin su za su iya cin riban hada-hada a
hannun jari. Idan kana son siyan hannun jarin NASD OTC, shima sai ka bude
akawunt da dillalin ka, idan yana hada-hadan NASD OTC kafin kafa siya da
siyarwa a kasuwan. Shi NASD OTC yanada manhaja ne guda daya a inda akeyin
hada-hadan kamfanonin shi.
Babban Darasi Kafin Ka
Fara Siye Da Siyarwa
Ilimi (Knowledge): Ka tabbatar ka nemi
ilimin kasuwan hannun jari kafin ka fara hada-hada a kasuwan domin gudin yin
asaran kudin ka saboda akwai sarqaqiya a kasuwan sosai. Ilimi ne kadai zai sa
ka iya cin riban da ya kamata ba tare da asara ba. Akwai masu karantarwa da
yawa a YouTube (Nairametrics, Wealthcoachomiete, Salihu Lukman) da dai sauran
su. Ya zama dole ka laqanci yanda ake siya ko siyar da tsagi (share) ta Limit
Order ko Market Order. Idan ka laqance su, zaka fahimci cewa Limit Order ne ya
fi dacewa ka dunga amfani da shi a kodayaushe domin yafi samar da rahusa wajen
siya da kuma riba wajen siyarwa. Dole ka fahimci yanda zaka harhada kamfanoni
domin su tabbatar da cewa samun riban ka ta yanda ko da daya daga ciki yayi
qasa, to wani zai tada shi domin ka sami riba a koda yaushe wato
Diversification.
Manufa (Objectives: Dole ka qudurce manufan
ka a yayin hada-hadan hannun jari. Shin kana so idan ka siya ka riqe ne na
lokaci mai tsawo kama shekara 3 ko 5, wato Long-term Investor ko kuwa kana
jujjuya hannuwan jarin ka ne domin samun riba ta yanda za ka siya idan sun
sauka, sannan ka riqe na zuwa lokacin da za su farashin su zai tashi sai ka
siyar ka nemi wani mai sauqin farashi ka qara siya wato Trader. Zabin manufanka
tun ran gini ran zane zai taimake ka wajen zaban ire-iren hannuwan jarin da za
ka siya. Shin Trader ka zaba ko kuwa Long-term Investor, dole kuma ka laqanci yanda
zaka sami hannun jari a rahusa idan za ka siya wato Entry Price. Alal misali,
kasuwan ya fara tashi daga Disamba 2025 har zuwa Maris a sa’ilin da ya dan fara
hutawa har zuwa Afrilu, daga nan kuma ya qara yin wani goron zabin tashin har
tsakiyar Mayu a dalilin sanarwan da FTSE Russell sukayi na daga martaban
kasuwan hannun jarin Najeriya tare da qara ma masu jujjuya kudaden ‘yan fansho
daman siyan hannayen jari fiye da yanda hukuma ta qayyade musu. Tun daga nan y
afara sauka kadan-kadan, har izuwa qarshen Juli, ya cigaba da sauka a Agusta
har zuwa 27, wato ranar da FTSE Russell ta tabbatar da cewan zata daga martaban
NGX a 21 ga watan Satumba 2026 bayan dakatar da wannan qudirin da tayi a watan
Juni. Dole ka laqanci ire-iren wadannan hawa da saukan da hannayen jari keyi
sannan ka laqanci daidai lokacin da yakamata ka siya mai rahusa ko kuma ka
siyar domin ka sami riba mai kyau.
Halayyan Cinikayya
(Investment Personality): Ya kamata ka fahimci irin halayyan cinikayyan ka. Shin zaka
iya siyan hannun jarin da yake sama da ƙasa ko da kuwa mai qarfi ne kaman MTN,
ko Dangote Cement, ko kuma yake iya tsayuwa ba tare da ya daga ba na tsawon
lakaci kaman Airtel (sai da ya tsaya na kusan shekaru 2 a wuri daya), ko kuma
wanda yake tsayuwa na wani lokaci kafin ya dan daga kadan kaman Seplat?
Bangarori 5 Masu Kawo
Riba
Halal: Wannan bangaren yana
qunshe da manya-manyan kamfanoni ne har guda 12 wadanda aka tantance ayyukan su
kuma a tabbatar da cewa suna bin abin da Shari’an musulunci ya gindaya wajen
harkokin su wato Shari’ah-Compliant. Ga wasu daga cikin su tare riban da suka
kawo a cikin wannan shekaran kawai wato Year-To-Date (YTD) Sun hada MTN (59%),
Dangote Cement (70%), HBM Lafarge a da (153%), Jaiz Bank, Aradel (111%), NASCON
(49%), PRESCO (41%), BUA CEMENT (56%), da dai sauran su. Amma fa ka sani cewa
riban da aka samu a baya ba ya nuna cewa haka za ayi ta samu a nan gaba ma
saboda kasuwan taba caccanzawa. Ka sani cewa ba wai guda 12 dinnan ne kawai
suke Halal ba. Bincike ya nuna sun kai 53 daga cikin 144 wadanda aka tantance
su da cewa Halal ne.
Mai Da Gas: Wannan bangare na dauke
da kamfanoni guda 7, mafi kawo riba daga cikin su sune Seplat (157%) da Aradel
(111%). Ina son Seplat sosai saboda yanda yake tsayawa cik na dan wani lokaci
sai kuma ya tashi. Hawa da saukan kasuwan bai cika shafan shiba. Na fara siyan
Seplat shekaru biyu da suka wuce a 2024 akan ₦3,300 kowane tsagi daya, a yau
ana siyar da kowani tsagi akan ₦16,000 wato ya kawo riban 385% kenan ga wanda
ya siya ya riqe har shekaru biyu kacal. ₦100,000 ta
koma ₦485,000, haka nan ₦1,000,000 to koma ₦4,850,000, bayan riban da ka kwasa
wato Dividend, ba tare da ka yi komai ba. Wannan ya ninka kusan sau 5 kenan a
cikin shekaru 2 kawai, shin idan ace gida ne ko fili ka siya, za su iya ninkawa
haka a cikin wannan dan qanqanin lokacin?
Banki: Bankunan da suka fi
qarfi daga cikin bankuna 14 sune Zenith (103%) da GTCO wato GT Bank (43%).
Sauran sun hada da First Bank (184%), Ecobank (77%), Jaiz Bank (69%) da kuma
Stanbin IBTC (54%).
Kayayyakin Amfani: Akwai kamfanoni da
yawa a wannan bangaren, sun kai 15 – 19. Wadanda suka fi kawo riba a wannan
shekeran kuma masu qarfi ne sun hada da PZ (87%), NASCON (49%), Unilever (53%),
Vitafoam (111%), Nestle (43%), da UNIONDICON (244%) amma na qarshen bata da
qarfi kaman sauran, a kula da kyau.
Sadarwa (ICT): Akwai kamfanoni guda 9,
amma manya a cikin su sune Airtel (178%)
da MTN (59%). Daya daga cikin marasa qarfi a cikin su shine NCR (122%).
Me Ya Sa Aka Bar ‘Yan
Arewa A Baya A Kasuwar Hannun Jari?
A ganina, abubuwa 2 ne
suka sa a ka bar ‘yan Arewa a baya a fannin hannun jari. Na farko dai idan za
ka yi la’akari da sauran fannonin rayuwa na karatun zamani kaman irin su lauya
(Law), likitanci (Medicine) and jinya (Nursing), injiniya (Engineering) da
ilimin tattali da banki (Banking and Finance) zaka ga cewa ‘yan Kudu sun yi ma
‘yan Arewa nisa sosai a baya kaman shekaru 30 – 40. Amma a hankali, sai ‘yan
Arewa suka fara yin boko ka’in da na’in, har suka kai ga zama manyan malamai na
jami’o’i a Arewa wanda ada mafi yawanci ‘yan kudu ne. A yanzu ‘yan Arewa suna
karantan dukkanin fannonin ilimin boko sosai wanda ya hada darussa kaman su
Economic, Accounting, Banking and Finance, da dai sauran su.
Dalili na biyu kuma
shine addini. Za ka samu wadan su malaman a baya suna yin nuni da cewa musulmai
su guji gabadaya kasuwan jari (Capital Market) ko na hannun jari (Stock Market)
domin a ganin su haramun ne saboda suna amfani da kudin ruwa (Interest). Haka
ya sa mutanen mu da yawa suka guje ma duk wani darasi na Accounting, Banking,
ko Economics tare da guje ma duk wani aiki a banki ko inda ya shafi jari
(Investment). A hankali, sai aka fara fahimtar cewa ashe za ka iya yin
kasuwancin ka a cikin kasuwan hannun jari bare da yin mu’amala ruwa ba. Wannan
shiyasa na fara daukan bangaren da yake na Halal ne a sama domin yin qarin
bayani. A hankali kuma, wasu na ganin yanda wadanda suka sa hannun jari suke
diban garabasa a cikin sauki ta hanyan siya da riqewa kawai na tsawon lokaci ba
tare da shan wani wahala ba. A hankali a hankali sai mutanen mu suka qara qaimi
wajen fahimtar kasuwan da kuma qin bin hanyoyin macuta wato Ponzi Schemes a
inda za a ce wai za a dunga ribanya maka kudinka duk sati ko duk wata.
Shin Ya Kamata Ka Siya
Hannun Jarin Kanfanin Mai Na Dagote?
Kamfanin man fetur na
Dangote zai fara siyar da hannun jari ga gamagarin mutane kaman ni da kai a
ranar litinin, 14 ga watan Satumba, har izuwa 13 ga watan Nuwanba, wato har
tsawon wata guda cir ta hanyar IPO. Ya fara siyar ma manyan kanfanoni da masu
kudi ta hanyar Private Placement a cikin wat Yuni a inda ya tare $2.5 Biliyan.
A yanzu kuma, yana son tara $1.6 biliyan ne ta hanyar siyar da tsagi 4.1
biliyan ga mutane. Wannan kamfanin, zata kasance mafi girma a Africa, sannan
kuma tana kan hanyan zama matatan man da tafi kowane girma a duniya a nan ‘yan
shekaru kadan. Wannan wata dama ce ga kowa da kowa domin ya sami siyan wannan
hannun jarin, saboda dai wannan kamfani tana da riba sosai, kuma bisa ga
dukkanin alamu, masu jari a kamfanin za su ribauta a nan gaba. Kada ka bari a
bar ka a baya. Yi maza-maza ka bude akawunt kaman yanda na yi bayani sama,
sannan ka tanadi ‘yan kudin ka domin siyan wannan hannun jarin. Mafi qaranci
shine ₦5,250 wato tsaguna 10, daga nan kuma, zaka iya qarawa goma-goma har
izuwa kudin ka.
Shin Zan Iya Sayen Dangote
IPO Idan Bani Da Akawunt Din Dillalai (CSCS Account)?
Eh, za ka iya siya
wannan IPO din ko da kuwa ba ka CSCS Account a yanzu. Daga baya idan bude akawunt
din, sai ka tuntubi masu riqe da hannun jarin kamfanin gabadaya wato Coronation
Registrars, ka basu lambobin CSCS Account din ka, domin su saka maka shares dinka.
Sauran bayanin da ke
qasa, na tattake wuri wajen yin sharhi mai tsawo a game da su a bidiyon da nayi
a Zoom. Za a iya sauraron cikakken bayanai ta YouTube:
https://www.youtube.com/watch?v=rW1qTFPCyY8&lc=UgwoE6GhfBXRoJYn1vN4AaABAg
Hadari (Risk)
Hawa da Saukan Farashi
(Price Movements)
a. IPO
(Aradel, Seplat, MTN, etc.)
b. Sauran
hannun jari (ASI)
c. Fixed
income market (Sukuk, bonds, CP, etc.)
Jari (Capital)
a. Ajiya
(Savings)
b. Kudin haya
(Rent)
c. Kudin
makarantan yara (School fees)
d. Bashi
(Loan): Private, Bank, Loan apps
e. Yanda
zaka iya siyan tsaguna (shares) da yawa.